تاریخ و فرهنگ ایران زمین

به ياد مري بويس

دکتر مهرداد قدرت ديزجي
دانشگاه اروميه

زنده‌ياد مري بويس، که اين جلد از فصلنامه تاريخ ايران باستان به نام و ياد او انتشار يافته است، بي‌گمان برجسته‌ترين پژوهندۀ فرهنگ ايران باستان در روزگار ما به شمار مي‌آيد. شگفتا که درگذشت او با درگذشت شاگرد نامدارش، شاپور شهبازي، يکي از بزرگ‌ترين پژوهندگان تاريخ ايران باستان در جهان، هم‌زمان در يک سال و با فاصلۀ اندکي صورت گرفت. با مرگ آن دو، ايرانيان براي هميشه دو ايران‌شناس و بلکه دو ايران‌دوست خود را از دست دادند.

مري بويس در 1920 از يک پدر و مادر انگليسي در هند به جهان آمد و بخشي از زندگي خود را در آغاز در آن کشور گذراند. بويس تحصيلات دبيرستاني خود را در انگلستان به پايان رساند و سپس در کالج نيونهايمِ کمبريج هم‌زمان در دو رشتۀ زبان انگليسي و باستان‌شناسي به تحصيل پرداخت و هر دو را با نمرۀ اول به پايان برد. وي پس از دريافت ليسانس، به تحصيلات خود ادامه داد و مدتي نزد ولاديمير مينورسکي زبان فارسي و نزد والتر هنينگ فارسي باستان و فارسي ميانه آموخت و سرانجام در 1946 تحت نظر هنينگ و هارولد بيلي از رسالۀ دکتراي خود در دانشگاه کمبريج دفاع کرد. در سال بعد وي به استادي ايران‌شناسي در SOAS در دانشگاه لندن رسيد و آن مقام را تا زمان مرگش در 6 آوريل 2006 در دست داشت.

پيش از بويس، دير زماني بود که پژوهندگانِ اروپايي، آيين مزدايي را بر پايۀ نوشته‌هاي بر جاي مانده از آن بررسي مي‌کرده‌اند. اين نوشته‌ها به سبب کهن بودنشان گاه براي ما چندان دريافتني نيستند و اين امر به پيدايي ديدگاه‌هاي گوناگون دربارۀ آن انجاميده است. رهاورد پژوهش‌هاي بويس، به ويژه در بررسي‌هاي او در ميان ايرانيان، اين بود که دريافت در جوامع باستاني مانند ايران که فرهنگ شفاهي داشتند، آداب ديني بيش‌تر از باورهاي ديني سبب ماندگاري فرهنگ ديني است و از اين رو است که آيين مزديسنا سرسختانه سه هزار سال است که استوار در برابر تاثيرات بيروني ايستاده است. آيين کنوني مزداييان، به ويژه در ايران، بيش‌تر از نوشته‌هاي کهن مي‌تواند ما را در تفسير و تکميل آن‌چه که تاکنون از يکي از نخستين دين‌هاي يکتا‌پرستانۀ جهان مي‌دانستيم ياري کند. مقالۀ «گوسان پارتي و سنت خُنياگري ايراني» (JRAS, 1957)، پرنفوذترين مقاله‌اي بود که در زمينۀ انتقال و انتشار روايات اسطوره‌اي و حماسي از وي منتشر شد؛ ولي بي‌گمان بزرگ‌ترين اثر وي، تاريخ کيش زردشت است که سه جلد آن در زمان وي منتشر شد و چهار جلد ديگر آن قرار است به زودي انتشار يابد. بويس نشان داده است که ايرانيان به خصوص در دوران باستان همواره به آيين مزداپرستي وفادار بوده‌اند. وي گذشته از اين کتاب، نوشته‌هاي بسيار ديگري نيز دارد که ارزنده‌ترين راهنما از جمله براي دانش‌پژوهان و دانش‌جويان تاريخ به شمار مي‌آيد. نام و يادش گرامي باد.

دکتر مهرداد قدرت ديزجي
دانشگاه اروميه